Umubano w’u Rwanda n’u Burundi umaze imyaka myinshi urangwa n’ihindagurika. Hari igihe ibihugu byombi byagiye byongera kwegerana, ariko hakongera kubaho amakimbirane ashingiye ku mutekano, politiki n’ibibazo by’umutekano wo mu karere.
Ikibazo gikomeye rero si ukumenya niba Kigali na Gitega bishobora kongera kuba inshuti za hafi muri politiki gusa, ahubwo ni ukureba niba bishobora kubaka ubuturanyi bwiza nubwo umubano wa politiki waba ukiri kure.
Amateka ya vuba agaragaza ko bishoboka.
Mu 2022, nyuma y’imyaka y’umubano mubi watangiye mu 2015, impande zombi zaganiriye ku kongera kunoza umubano, ndetse imipaka yongera gufungurwa.
Perezida Evariste Ndayishimiye n’u Rwanda icyo gihe bagaragazaga ubushake bwo gusubiza umubano hagati y’ibihugu byombi mu buryo busanzwe.
Ariko muri Mutarama 2024, u Burundi bwongeye gufunga imipaka yabwo n’u Rwanda, nyuma y’uko Gitega ishinje Kigali gushyigikira umutwe wa RED-Tabara. U Rwanda rwarabihakanye.
Ikibazo si uko ibihugu bidakenerana
Iyo urebye ku ikarita, u Rwanda n’u Burundi ntabwo ari ibihugu bishobora kwirengagiza burundu umubano wabyo.
Ni ibihugu bihana imbibi, bifite abaturage bafitanye amasano menshi ashingiye ku mateka n’imibereho, kandi biri mu Muryango wa Afurika y’Iburasirazuba.
Bivuze ko nubwo abayobozi bashobora kutumvikana, inyungu z’abaturage n’ubukungu zikomeza gusaba ko habaho urwego runaka rw’imikoranire.
Urugero rugaragara ni ubucuruzi, ingendo, ubuhahirane n’imibanire y’imiryango ituriye umupaka. Minisiteri y’u Rwanda ishinzwe Ububanyi n’Amahanga ivuga ko ibihugu byombi bifite uburyo bw’imikoranire burimo politiki, ubutabera, imibereho, ubucuruzi n’ishoramari.
Aha ni ho haturuka igitekerezo cy’ingenzi: kuba ibihugu bidafitanye umubano wa hafi wa politiki ntibisobanuye ko abaturage babyo bagomba kuba abanzi.
Politiki ishobora kuba kure, ariko ubuturanyi bukaba hafi
Hari itandukaniro rikomeye hagati y’ubushuti bwa politiki n’imibanire myiza ishingiye ku nyungu z’ibihugu byombi.
Igihugu gishobora kuba gifite ibyo kitumvikanaho n’ikindi ku bijyanye n’umutekano cyangwa politiki y’akarere, ariko kigakomeza kuvugana na cyo, gucunga umupaka, gukemura ibibazo by’abaturage no gukomeza ubucuruzi.
Mu yandi magambo, Kigali na Gitega ntabwo byaba ngombwa ko bihita bigera ku rwego rwo kuvuga ngo “turi inshuti za hafi”.
Ahubwo bishobora gutangirira ku kwemera ko: “Ntitwemeranya kuri byose, ariko twemera ko turi abaturanyi kandi dufite inyungu zo kutagirana ibibazo bihoraho.”
Ibi ni byo bishobora kuvugwa nk’uburyo bufatika bwo kubana nubwo hari ibyo impande zombi zitumvikanaho.
Ikibazo gikomeye: umutekano wo mu karere
Ikintu gikomeye gishobora kubangamira iyi nzira ni ikibazo cy’umutekano wo mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.
U Burundi bufite uruhare mu bibazo by’umutekano muri Congo, mu gihe u Rwanda na rwo rufite impungenge z’umutekano ruvuga ko zishingiye ku mitwe yitwaje intwaro ikorera muri ako karere.
Ibi bituma ikibazo cya Congo gihinduka kimwe mu bibazo by’umutekano bihuriraho Kigali na Gitega, aho igikorwa igihugu kimwe gifata nk’ubwirinzi gishobora gufatwa n’ikindi nk’iterabwoba.
Raporo y’Umuryango w’Abibumbye yo mu 2025 yavuze ko umubano w’u Rwanda n’u Burundi wakomeje guhindagurika, hagati y’impungenge z’umutekano zishingiye ku bikorwa bya AFC/M23 muri Kivu y’Amajyepfo n’ibiganiro byiyongera hagati ya za guverinoma zombi.
Ni yo mpamvu umubano wa Kigali na Gitega udashobora kureberwa gusa muri Kigali na Gitega. Congo ni kimwe mu bipimo by’ingenzi bishobora kugira uruhare mu kuzamuka cyangwa kongera gusubira hasi k’umubano w’ibihugu byombi.
Imipaka ni ikindi gipimo cy’icyizere
Gufunga umupaka ntabwo ari igikorwa cya politiki gusa; bigira n’ingaruka ku buzima bwa buri munsi bw’abaturage.
Abaturage batembera, abacuruzi, imiryango itandukanye ndetse n’abakeneye serivisi z’ubuvuzi bashobora kubihomberamo.
Raporo zagaragaje ko gufunga imipaka byatumye bamwe mu baturage bashaka kugera mu Rwanda banyura muri Tanzania, bigatuma urugendo rurerure kurushaho.
Ni yo mpamvu gufungura imipaka bishobora kuba intambwe irenze ubukungu.
Iyo abaturage bashobora kongera kwambuka umupaka mu mutekano, guhaha no gusura bene wabo, uba utangiye kubaka icyizere gishingiye ku bikorwa aho kuba ku magambo gusa.
Ese politiki mbi ishobora gutandukanywa n’ubuturanyi?
Aha ni ho ikibazo kiba gishimishije.
Mu mibanire mpuzamahanga, ibihugu ntibigomba kuba inshuti kugira ngo bikemure ikibazo runaka.
Bishobora kugira imikoranire icagase: kutemeranya kuri politiki y’akarere ariko bigakorana ku mupaka; kutizerana mu bya gisirikare ariko bikagira inzira zo kuvugana; kutumvikana kuri Congo ariko bikumvikana ku kwirinda ko imirwano yambuka umupaka; kutaba inshuti za politiki ariko bikongera ubucuruzi; cyangwa kutagira umubano wa hafi hagati y’abakuru b’ibihugu ariko inzego z’abaturage n’ubucuruzi zigakomeza.
Iyi ni yo nzira ishobora kuba ifatika kurusha gutegereza ko abakuru b’ibihugu byombi babanza kuba inshuti kugira ngo abaturage bongere kubana neza.
Ikirenze icyizere ni uburyo bwo gucunga kutizerana
Akenshi mu bibazo nk’ibi, abantu bavuga bati: “Bagomba kubanza kongera kugirirana icyizere.”
Ariko ikibazo ni iki: icyizere cyubakwa gute mu gihe buri ruhande rutizera urundi?
Igisubizo gishobora kuba ukubaka uburyo bwo gucunga uko kutizerana.
Ni ukuvuga gukomeza ibiganiro, kugenzura no kwemeza amakuru, gushyiraho ingamba zo kubaka icyizere no guteza imbere ubufatanye ku bibazo bimwe na bimwe. Muri ubwo buryo, icyizere gishobora kugenda cyiyongera buhoro buhoro.
Rimwe na rimwe, ubufatanye buto kandi bwizewe ni bwo bubanza kubaka icyizere hagati y’ibihugu bitizerana.
Haba hari ibimenyetso bigaragaza ko u Rwanda n’u Burundi bishobora kongera kubana neza?
Mu 2024, Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga y’u Burundi yavuze ko umubano w’ibihugu byombi wari mubi, ariko inagereranya uwo mubano n’ikirere: hari igihe imvura iba nyinshi, ariko nyuma hakaza izuba.
Ni ukuvuga ko Gitega ubwayo yasobanuye ko umubano mubi utagomba gufatwa nk’ikintu kidashobora guhinduka.
Nubwo muri Werurwe 2026 Leta y’u Burundi yari ikomeje kuvuga ko gufungura imipaka bidateganyijwe ako kanya, nta byangombwa byabanje kubahirizwa, ibyo ubwabyo bigaragaza ko ikibazo gikomeje kuba icy’umutekano na politiki gishobora kuganirwaho, aho kuba iherezo ry’amakimbirane hagati y’ibihugu byombi.
Mu mboni zanjye: “abaturanyi beza” ni yo ntego ishoboka mbere y’uko baba “inshuti za politiki”
Niba Kigali na Gitega bitekereje ko buri gihugu kibanza guhindura uko kibona ikindi ku rwego rwa politiki, umubano ushobora gukomeza kuba ingorabahizi.
Ariko iyo ibihugu byombi bishyize imbere umutekano, ibiganiro, gukemura ibibazo by’umupaka, korohereza abaturage no guteza imbere ubucuruzi, nubwo politiki yaba itaraboneka neza, bishobora kongera kubana neza.
Kuba abaturanyi beza ntibisaba ko mwemeranya kuri byose. Bisaba kumenya ko hari aho mutandukaniye, ariko mukagira ibyo mwemera ko mutagomba kurenza umurongo.
Mu mibanire mpuzamahanga, ibihugu ntibikeneye kuba inshuti kugira ngo bibane mu mahoro; bikenera kumenya ko amakimbirane afite ikiguzi kiruta inyungu zishobora kuboneka mu bufatanye.
Ku Rwanda n’u Burundi, ikibazo rero si gusa ngo: “Ese bazongera kuba inshuti?”
Ahubwo ikibazo cy’ingenzi ni iki: “Ese bashobora kubaka uburyo bwo kubana neza nubwo icyizere cya politiki hagati yabo kitaragaruka?”**
Kugeza ubu, amateka y’imibanire yabo agaragaza ko bishoboka, ariko inzira izashingira cyane ku mutekano wo mu karere, ikibazo cya Congo, imipaka n’ubushake bw’impande zombi bwo gutandukanya ibyo zidahuza n’ibyo zishobora gukoreramo hamwe.