Huku zikiwa zimebaki siku chache kabla ya kufanyika kwa uchaguzi wa Katibu Mkuu wa Shirika la Kimataifa la Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa (OIF), Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC) inaendelea na juhudi za kumzuia Louise Mushikiwabo kuchaguliwa tena kuongoza shirika hilo. Juhudi hizo zinajumuisha ombi la kubadilisha utaratibu wa kuhesabu kura.
Wagombea wanne wanachuana kuwania nafasi hiyo ni Louise Mushikiwabo, anayetaka kuchaguliwa kwa muhula wa tatu; Juliana Amato Lumumba kutoka DRC; Coumba Ba kutoka Mauritania; na Dacian Cioloș, aliyewahi kuwa Waziri Mkuu wa Romania.
Mauritania na Romania, ambazo zote zina wagombea wanaoshindana na Mushikiwabo, zimekuwa zikifanya mazungumzo kwa siku kadhaa kutafuta namna angalau mmoja wa wagombea wao aweze kushinda. Mazungumzo hayo yamejikita zaidi katika kanuni zinazosimamia uchaguzi huo.
Juhudi hizo zinafanyika wakati uhusiano kati ya Rwanda na DRC ukiendelea kukumbwa na changamoto, ingawa Mushikiwabo amekuwa akisisitiza kuwa mgogoro kati ya nchi hizo haupaswi kuwa msingi wa kuchagua kiongozi wa OIF.
Uchaguzi huo unatarajiwa kufanyika mwezi huu mjini Phnom Penh, Cambodia, ambako Mkutano wa Wakuu wa Nchi na Serikali za Nchi za Francophonie utafanyika tarehe 15 na 16 Novemba 2026.
Wanachama 53 wenye haki kamili ya kupiga kura ndio watakaomchagua atakayeongoza shirika hilo.
# Mzozo kuhusu idadi ya kura zinazohitajika ili mgombea ashinde
Gazeti la Jeune Afrique limeripoti kuwa moja ya masuala ambayo DRC na nchi zinazoiunga mkono zimejikita nayo ni utaratibu wa kupiga kura pale ambapo wakuu wa nchi wanashindwa kufikia makubaliano kuhusu mgombea mmoja.
Kanuni zilizopitishwa katika mkutano uliofanyika Djerba, Tunisia, mwaka 2022 zinaeleza kuwa Katibu Mkuu huchaguliwa kwa makubaliano ya pamoja. Endapo makubaliano hayo hayatapatikana, uchaguzi hufanyika na mgombea anayepata kura nyingi kuliko wengine ndiye hushinda.
Kabla ya mkutano wa Baraza la Kudumu la Francophonie uliofanyika Paris tarehe 13 Oktoba, wawakilishi wa DRC, Mauritania na Romania waliandika barua ya pamoja wakiomba ufafanuzi kuhusu namna uchaguzi huo utakavyofanyika.
Nchi hizo hazikuwa zimewasilisha pingamizi lolote wakati kanuni hizo zilipopitishwa mwaka 2022.
Katika mkutano wa Paris, mwakilishi wa DRC alionyesha kutoridhishwa na utaratibu unaoruhusu mgombea kuchaguliwa bila kupata angalau nusu ya kura zote. Kwa upande wake, mwakilishi wa Romania aliuliza utaratibu utakaofuatwa endapo matokeo ya uchaguzi yatapingwa.
Alassane Ndiaye, anayehusika na masuala ya taasisi na mikutano ya OIF, alifafanua kuwa katika utaratibu huo wa uchaguzi, mshindi ni mgombea anayepata kura nyingi kuliko wengine, bila kulazimika kupata zaidi ya nusu ya kura zilizopigwa.
Tarehe 19 Oktoba, aliwasilisha pia waraka uliofafanua suala hilo, akibainisha kuwa utaratibu huo wa uchaguzi unatofautiana na ule unaohitaji mgombea kupata zaidi ya nusu ya kura.
Mzozo huo una umuhimu mkubwa katika uchaguzi unaoshirikisha wagombea wanne. Ikiwa kila mgombea atakuwa na kundi lake la wafuasi, mmoja anaweza kupata kura nyingi kuliko wengine bila kufikisha nusu ya kura zote zilizopigwa.
# Waraka wa Lumumba unaonyesha wasiwasi wake kuhusu kanuni hizo
DRC ilitangaza rasmi kugombea kwa Juliana Amato Lumumba tarehe 26 Februari. Lumumba, ambaye ni binti wa Patrice Émery Lumumba na aliwahi kuwa waziri nchini mwake, anasema anatamani kuona Francophonie inakaribia zaidi wananchi na kuwapa nafasi kubwa katika shughuli zake.
Jeune Afrique inasema imepata waraka wa mkakati wake wenye kurasa tano, uliotayarishwa mwishoni mwa Oktoba, ambao unapinga ufafanuzi uliotolewa na OIF kuhusu utaratibu wa uchaguzi.
Katika waraka huo, Lumumba anaonyesha wasiwasi kwamba uchaguzi ukifanyika kwa duru moja tu, na mshindi akawa yule aliyepata kura nyingi kuliko wengine, utaratibu huo unaweza kumpa nafasi mgombea mwenye kundi kubwa na lililoungana la wafuasi. Waraka huo unaashiria kuwa mgombea huyo anaweza kuwa Mushikiwabo.
Lumumba pia anahoji waraka wa OIF unaofafanua kanuni za uchaguzi, akionyesha kile anachokiona kuwa ni mapungufu katika maelekezo hayo na hoja anazoweza kutumia kuomba mabadiliko ya idadi ya kura zinazohitajika ili mgombea ashinde.
Kwa sasa, mjadala hauhusu tena kuelewa tu namna uchaguzi utakavyofanyika. Umefikia hatua ya kutaka kubadilisha utaratibu wa ushindi, huku zikiwa zimebaki siku chache kabla ya wakuu wa nchi kukutana.
# Wagombea wanaompinga Mushikiwabo wadaiwa kuunganisha nguvu
Taarifa zinaeleza kuwa wagombea watatu wanaoshindana na Mushikiwabo huenda wana ushirikiano ambao haujatangazwa rasmi, wenye lengo la kumsaidia yule miongoni mwao atakayeonekana kuwa na nafasi kubwa zaidi kumshinda Mushikiwabo.
Hata hivyo, hakuna makubaliano yaliyotangazwa ya kumuunga mkono mgombea mmoja, na hakuna hata mmoja kati ya hao watatu aliyeonyesha nia ya kujiondoa katika kinyang'anyiro hicho ili kumuachia mwingine nafasi.
Cioloș ni mmoja wa wagombea wanaoweza kunufaika na kutokubaliana kwa wagombea wa Afrika. Kuna wazo kwamba endapo atashinda, nafasi ya Katibu Mtendaji wa OIF, ambayo ni ya pili kwa mamlaka katika uongozi wa shirika hilo, inaweza kupewa mwanamke Mwafrika. Kwa sasa nafasi hiyo inashikiliwa na raia wa Canada, Caroline St-Hilaire.
# Taarifa za DRC kujiondoa katika OIF
Jeune Afrique imesema kuwa kwa muda sasa kumekuwa na taarifa kwamba Rais Félix Tshisekedi anaweza kuiondoa nchi yake katika OIF endapo Mushikiwabo atachaguliwa tena.
Haijafahamika iwapo Tshisekedi amewahi kuthibitisha au kukanusha taarifa hizo.
Hata hivyo, endapo DRC itajiondoa, hatua hiyo itakuwa na athari kubwa kwa OIF. DRC ina watu milioni 67.8 wanaozungumza Kifaransa, hivyo kuwa nchi yenye idadi kubwa zaidi ya wazungumzaji wa lugha hiyo duniani, ikiizidi Ufaransa.
Pia kuna taarifa kwamba Rais wa Ufaransa, Emmanuel Macron, alijaribu kumshawishi Tshisekedi kumuondoa Lumumba katika kinyang'anyiro hicho kabla ya mkutano wa Phnom Penh.
Inadaiwa kuwa Macron alijadili suala hilo na Rais wa Côte d’Ivoire, Alassane Ouattara, ambaye naye alimtuma mdogo wake, Téné Birahima Ouattara, mjini Kinshasa.
Ujumbe huo ulikuwa na lengo la kumshawishi Tshisekedi kumuondoa mgombea wake kabla hajashindwa, kama baadhi ya wanachama wa Afrika walivyokuwa wakitabiri.
Kuna taarifa pia kwamba Macron alimhakikishia Rais Kagame kuwa atamuunga mkono Mushikiwabo, huku wengine wakisema huenda akaunga mkono Cioloș.
# Mushikiwabo ataka uchaguzi uzingatie uwezo wa mgombea
Wakati mazungumzo hayo yakiendelea, Mushikiwabo anasema kiongozi wa OIF anapaswa kuchaguliwa kwa kuzingatia uwezo wake na mchango anaoweza kuleta katika shirika hilo, badala ya kuzingatia migogoro iliyopo kati ya nchi anayotoka na nchi nyingine.
Katika mahojiano aliyofanya na kituo cha televisheni cha France 24 tarehe 25 Septemba, alisema kuwa hakatai kuwepo kwa matatizo kati ya Rwanda na DRC, lakini matatizo hayo hayapaswi kuhamishiwa katika OIF.
Katika mahojiano mengine yaliyochapishwa mwezi Oktoba, alisema pia anakubaliana na Lumumba kwamba OIF haipaswi kuwa jukwaa la nchi hizo mbili kukabiliana.
Alisema: “Mimi ni Mnyarwanda na ninajivunia hilo, naipenda nchi yangu. Lakini katika OIF, ninazitumikia nchi zote.”
Mushikiwabo pia anasema haogopi uchaguzi huo kwa sababu alishiriki katika mageuzi yaliyoweka utaratibu wa kufuatwa pale ambapo makubaliano ya pamoja yanapokosekana.
Anajenga imani yake katika mafanikio aliyoyapata na uungwaji mkono anaodai kuahidiwa na nchi mbalimbali. Anasisitiza kuwa uamuzi wa mwisho utakuwa wa wakuu wa nchi watakaopiga kura.
Mushikiwabo alichaguliwa kwa mara ya kwanza mwaka 2018 na kuanza rasmi majukumu yake Januari 2019. Alichaguliwa tena mwaka 2022.
Miongoni mwa mafanikio anayoyataja ni kupunguza na kuunganisha miradi ya OIF, kutoka miradi 40 hadi 15, ili kuhakikisha rasilimali za shirika hilo zinaelekezwa katika shughuli zenye matokeo yanayoonekana.
Tangu mwaka 2019, OIF imekusanya euro milioni 336. Mfuko wa La Francophonie avec Elles, ulioanzishwa wakati wa janga la COVID-19, umewafikia karibu wanawake 100,000 kupitia miradi 354 katika nchi 36.
Katika sekta ya elimu, mpango wa ELAN unaosaidia watoto kuanza kujifunza kwa kutumia lugha zao za asili kabla ya kuendelea na lugha ya Kifaransa, unaelezwa kuwa tayari umewafikia wanafunzi milioni 12.
Miongoni mwa mipango yake ya kuendelea nayo ni kupanua mafunzo ya vijana katika teknolojia na ufundi stadi, kwa lengo la kuwafikia vijana 100,000 katika awamu ya kwanza, pamoja na kuhakikisha lugha na utamaduni wa Afrika vinapata nafasi katika maendeleo ya akili unde (Artificial Intelligence – AI).