Mu gihe imirwano ikomeje kwibasira ibice byegereye Umujyi wa Uvira wo mu ntara ya Kivu y’Amajyepfo, ikibazo ntikikiri ukumenya uzagenzura uyu mujyi, ahubwo ni ukumenya icyo kuwufata byahindura mu mbaraga za gisirikare, mu mubano w’ibihugu by’ibituranyi no mu biganiro bigamije kugarura amahoro mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.
Uvira si umujyi usanzwe ku ikarita y’intambara yo mu burasirazuba bwa Congo.
Uherereye ku nkengero z’Ikiyaga cya Tanganyika, hafi y’umupaka w’u Burundi, kandi uhuza inzira z’ubucuruzi, iz’umutekano n’inyungu za politiki z’ibihugu bituranye.
Ni yo mpamvu uko ibintu byifashe muri uyu mujyi bishobora kugira ingaruka zirenze imbibi za Congo.
Mu gihe ihuriro ryiswe Front pour la Refondation de la Nation (FRN), rifitanye isano n’uwahoze ari Perezida wa Congo, Joseph Kabila, rikomeje kuvugwa mu makuru ajyanye n’intambara yo mu burasirazuba bw’igihugu, Uvira irushaho kugira agaciro mu isesengura ry’icyerekezo cy’iyi ntambara.
Ariko ikibazo nyamukuru si ukumenya gusa niba uyu mujyi ushobora gufatwa cyangwa ukaguma mu maboko y’ingabo z’ubutegetsi bwa Kinshasa.
Ni ukureba icyo kugenzura Uvira byaha uruhande rubigezeho, icyo byambura urundi, n’ingaruka byagira ku mutekano w’akarere k’Ibiyaga Bigari.
Kuki Uvira ari ingenzi?
Uvira iherereye mu gace gafite agaciro gakomeye kubera aho ihurira n’imihanda y’ubucuruzi, imipaka n’Ikiyaga cya Tanganyika. Kuba iri hafi y’u Burundi bituma ibibera muri uyu mujyi bigira ingaruka zitaziguye ku mutekano w’iki gihugu, ku bucuruzi bwambukiranya imipaka no ku buzima bw’abaturage.
Iyo umujyi nk’uyu ugiye kugenzurwa n’uruhande rutari urwa Leta, ikibazo ntikiba kikiri icy’akarere kamwe gusa. Gishobora guhinduka ikibazo cy’ubusugire bw’igihugu, imikorere y’inzego zacyo n’ubushobozi bwacyo bwo kugenzura imipaka.
Ni ngombwa ariko kutitiranya ibintu bibiri: kuba umujyi ufite agaciro gakomeye mu bya gisirikare no kuba kuwufata byahita bihindura intambara yose. Ibyo si kimwe.
Kugenzura Uvira bishobora guha uruhande rubigezeho inyungu zifatika, ariko izo nyungu zizaterwa n’ubushobozi bwo kugenzura umujyi, kurinda inzira ziwugeramo, gucunga abaturage no gukomeza ibikorwa bya gisirikare.
Bityo, gufata umujyi ni igikorwa cya gisirikare; kuwugenzura mu buryo burambye ni ikibazo cy’ubushobozi bwa politiki n’imiyoborere.
Inyungu: Ni iki buri ruhande rishakira muri Uvira?
Kugira ngo dusobanukirwe n’impamvu Uvira ifite agaciro, tugomba kureba inyungu z’abakinnyi batandukanye.
Kinshasa: Kurinda ubusugire bw’igihugu
Ku butegetsi bwa Félix Tshisekedi, kugenzura Uvira bifite agaciro karenze kuba intsinzi ya gisirikare.
Ni n’ikimenyetso cy’uko Leta igifite ubushobozi bwo kugenzura igice cy’igihugu cyayo no kurinda imijyi y’ingenzi.
Gutakaza umujyi ufite agaciro nk’aka bishobora kongera ibibazo ku butegetsi: byateza impaka ku mikorere y’inzego z’umutekano, bigatuma abaturage barushaho kubura icyizere, kandi bigaha abatavuga rumwe na Leta ibikoresho byo kunenga ubuyobozi.
Ariko no kugarura umujyi ntibihita bivuga ko ikibazo gikemutse. Kinshasa igomba no kugaragaza ko ishobora kuwurindira umutekano, gusubizaho imirimo ya Leta no kugabanya ibyago byo kongera kwigarurirwa.
FRN: Guhindura imbaraga za gisirikare igishoro cya politiki
Ku ruhande rwa FRN, kugenzura umujyi w’ingenzi bishobora kugira agaciro mu rwego rwa gisirikare no muri politiki.
Iyo umutwe witwaje intwaro ugenzura ahantu h’ingenzi, ushobora kongera ubushobozi bwo kugenda, gukoresha inzira z’ingenzi no gushyira igitutu ku bahanganye na wo.
Mu rwego rwa politiki, kugenzura agace k’ingenzi bishobora gukoreshwa mu kwerekana ko uwo mutwe udashobora kwirengagizwa mu biganiro bigamije gukemura amakimbirane.
Ariko aha ni ho hagomba gukorwa itandukaniro rikomeye: kugenzura ubutaka ntibihita biha umutwe uburenganzira bwemewe bwo gutegeka igihugu cyangwa ngo byemeze ko abaturage bawushyigikiye.
FRN yaba ifite inyungu zirambye ari uko ishobora guhindura imbaraga zayo zo ku rugamba ubushobozi bwo kugera ku gisubizo cya politiki. Bitabaye ibyo, intsinzi ya gisirikare ishobora kuba intangiriro y’indi ntambara aho kuba intambwe igana ku mahoro.
Bujumbura: Umutekano utangirira ku rundi ruhande rw’umupaka
Ku Burundi, ikibazo cya Uvira gifite uburemere bwihariye kubera ko uyu mujyi uri hafi y’umupaka wabwo.
Imvururu z’umutekano muri ako gace zishobora kugira ingaruka ku bucuruzi, ku baturage bambukiranya imipaka, ku mpunzi no ku mikorere y’inzego z’umutekano.
Ni yo mpamvu Bujumbura idashobora gufata uko ibintu byifashe muri Uvira nk’ikibazo cya kure kitayireba.
Icyakora, kuba u Burundi bufite impungenge z’umutekano w’umupaka ntibihita byemeza ko buzafata icyemezo runaka cya gisirikare cyangwa ko buzagaba ibitero biva ku butaka bwabwo. Ibyo bisaba kureba ibimenyetso bifatika, ibyemezo by’ubutegetsi n’imikorere y’inzego zabwo.
Abaturage: Abishyura ikiguzi cy’intambara
Mu gihe impande zihanganye zishaka kugera ku nyungu za gisirikare na politiki, abaturage ni bo bashobora kwishyura ikiguzi kinini.
Imirwano ishobora guhagarika ubucuruzi, gusenya ibikorwa remezo, gutuma abaturage bahunga no kubangamira kubona ibiribwa, imiti n’izindi serivisi z’ibanze.
Ku bacuruzi bato n’imiryango isanzwe ibeshwaho n’ubucuruzi bwambukiranya imipaka, ikibazo si ukumenya gusa uwagenzuye umujyi, ahubwo ni ukumenya niba bazongera gukora, abana bakiga n’imiryango ikabaho mu mutekano.
Ni yo mpamvu intsinzi ya gisirikare idakwiye gupimwa gusa n’ubutaka bwafashwe, ahubwo inagomba gupimwa n’ubuzima bw’abaturage n’umutekano wabo.
Imbaraga: Ese kugenzura Uvira byahindura iki?
Imbaraga ntiziba mu ntwaro gusa. Zishobora no kuba ahantu hafite agaciro, inzira z’ubucuruzi, ubushobozi bwo kugenzura abaturage, ubufasha bwo hanze n’ubushobozi bwo kugira ijambo mu biganiro bya politiki.
Uvira ishobora guha uruhande ruyigenzura inyungu zishingiye ku miterere y’akarere n’aho iherereye.
Ariko agaciro kayo kagomba gupimwa hashingiwe ku byo iryo genzura ritanga mu bikorwa.
Hari ibibazo bine by’ingenzi umuntu yakwibaza: Ese uruhande ruyigenzura rushobora kurinda inzira ziwugeramo? Ese rushobora gukomeza kuhakorera ibikorwa bya gisirikare no kuhageza ibikenewe? Ese rushobora kugenzura umutekano w’abaturage n’ibikorwa remezo? Ese rushobora gukoresha iryo genzura mu kugera ku ntego za politiki?
Iyo ibisubizo kuri ibyo bibazo ari bibi, umujyi wafashwe ushobora guhinduka umutwaro aho kuba umutungo.
Ku rundi ruhande, iyo Leta itakaje agace k’ingenzi, ishobora guhatirwa gukoresha imbaraga nyinshi mu kukagarura.
Ibyo bishobora kugabanya ubushobozi bwayo bwo guhangana n’ibindi bibazo by’umutekano no gushyira igitutu ku biganiro bya politiki.
Ariko hari ikindi kintu kidakwiye kwirengagizwa: imbaraga zigaragara ku rugamba si zo zonyine zigena iherezo ry’intambara.
Ubukungu, ubufasha mpuzamahanga, ubushobozi bwo kubona ibikoresho n’ubushake bw’impande zo kumvikana na byo bishobora kugira uruhare rukomeye.
Uburyo bwo gushyiraho igitutu: Uvira ishobora guhinduka igikoresho mu biganiro?
Mu makimbirane y’igihe kirekire, ubutaka bugenzurwa bushobora guhinduka igikoresho cyo gushyira igitutu ku bahanganye.
Iyo uruhande rugenzura ahantu h’ingenzi, rushobora kwitega ko abo bahanganye barushaho kugira ubushake bwo kuganira na rwo.
Rushobora no kugerageza gukoresha iryo genzura kugira ngo rugere ku byifuzo byarwo mu biganiro.
Ibi ni byo impuguke mu bya politiki mpuzamahanga zita gukoresha imbaraga zo ku rugamba mu rwego rw’ibiganiro.
Ariko hariho itandukaniro hagati yo kugira ubushobozi bwo gushyira igitutu no kugira ubushobozi bwo kugera ku masezerano arambye.
Gushyira igitutu bishobora gutuma impande zicara ku meza y’ibiganiro. Ntibihita bituma zemeranya ku gisubizo.
Mu kibazo cya Uvira, niba umwe mu bahanganye abona ko agace agenzura gashobora kumufasha kubona ibyo ashaka, ashobora kutifuza kukarekura adahawe ikindi kintu gifatika.
Naho uruhande rwatakaje ako gace rushobora kwanga kwemera ibiganiro ibyo ari byo byose byasa n’ibyemeza ko rwatsinzwe.
Aha ni ho havuka ikibazo gikomeye: ese imbaraga zo ku rugamba zishobora gukoreshwa mu kugera ku mahoro, cyangwa zishobora gutuma buri ruhande rukomeza intambara rwizeye kuzabona byinshi kurushaho?
Igisubizo giterwa n’uko impande zibonera inyungu mu guhagarika imirwano, n’uko amasezerano ashobora kugenzurwa no gushyirwa mu bikorwa.
Iyo nta buryo bwizewe bwo kugenzura amasezerano buhari, impande zishobora gukomeza kurwana kuko buri ruhande rutinya ko urundi rwakwifashisha amahoro kugira ngo rwongere imbaraga zarwo.
Ibishoboka: Ni izihe nzira Uvira ishobora kunyuramo?
Mu isesengura ry’ibishoboka bitandukanye ku mujyi wa Uvira, twagaragaza ibimenyetso byatuma imwe muri izo nzira irushaho kugaragara ko ishoboka.
Inzira ya mbere: Imirwano irakomeza
Niba impande zihanganye zikomeje kubona ko gukoresha imbaraga ari byo bizaziha inyungu nyinshi, imirwano ishobora gukomeza gukikiza Uvira cyangwa ikagera no mu bindi bice.
Ibi byakongera ingaruka ku baturage, bigahungabanya ubucuruzi kandi bikongera impungenge ku mutekano w’u Burundi.
Ikimenyetso cyakwerekana ko iki cyerekezo gikomeje ni ukongera kugaragara kw’imirwano, guhunga kw’abaturage no kudindira kw’ibikorwa bigamije guhagarika intambara.
Inzira ya kabiri: Uvira ihinduka igikoresho cy’ibiganiro
Birashoboka ko igitutu cya gisirikare cyatuma impande zongera kugana ibiganiro.
Ibi byasaba ko buri ruhande rutangira kubona ko ikiguzi cyo gukomeza intambara kiruta inyungu rwizeye kuyikuramo.
Ariko kugira ngo ibiganiro bigire icyo bitanga, hakenewe ibirenze guhurira ku meza. Hagomba kubaho ibyo impande zumvikana, uburyo bwo kugenzura ishyirwa mu bikorwa ryabyo n’ingamba zo kurinda abaturage.
Inzira ya gatatu: Ikibazo kirushaho guhindura imiterere y’akarere
Niba umutekano wa Uvira ukomeza kuzamba, ibihugu bituranye bishobora kurushaho kwinjira mu bibazo by’umutekano, haba binyuze mu ngamba zo kurinda imipaka, mu biganiro bya dipolomasi cyangwa mu zindi gahunda z’umutekano.
Icyo gihe, ikibazo cyatangiriye muri Congo gishobora kurushaho kugira ingaruka ku mubano w’ibihugu byo mu karere.
Icyakora, kwiyongera kw’uruhare rw’akarere ntibivuga byanze bikunze ko intambara izahinduka intambara ihuza ibihugu byinshi nk’iyabaye mu 1998.
Ibyo bizaterwa n’ibyemezo bya buri gihugu, uko byasobanura ibyago bihari n’uburyo byahitamo kubyitwaramo.
Inzira ya kane: Intambara igera ku ihagarikwa ry’imirwano ridakemura impamvu zayo
Birashoboka kandi ko impande zagera ku guhagarika imirwano ariko impamvu zatumye intambara itangira zigakomeza kubaho.
Iyo imitwe yitwaje intwaro igikomeje kubaho, ibibazo by’umutekano bitarakemuka kandi impande zigikemanga imigambi ya buri ruhande, guhagarika imirwano bishobora kuba ikiruhuko aho kuba amahoro arambye.
Iki ni kimwe mu bibazo bikomeye by’amakimbirane yo mu burasirazuba bwa Congo: guhagarika kurasana si kimwe no gukemura impamvu zituma abantu bongera kurasana.
Ni iki cyakorwa kugira ngo Uvira itaba intangiriro y’indi ntambara?
Niba Uvira ishobora kugira ingaruka ku mutekano w’akarere, igisubizo ntigikwiye kugarukira ku gutsinda ku rugamba gusa.
Icya mbere, hagomba gushyirwaho ingamba zifatika zo kurinda abasivili, gufasha abavuye mu byabo no gusubizaho serivisi z’ibanze.
Umutekano w’abaturage ntukwiye gutegereza ko impande zose zibanza kumvikana ku bibazo bya politiki.
Icya kabiri, ibiganiro bigamije guhagarika imirwano bigomba kugira uburyo busobanutse bwo kugenzura ibyemeranyijweho.
Amasezerano adafite uburyo bwo kugenzurwa ashobora guhinduka amagambo meza adahindura ibintu biri ku rugamba.
Icya gatatu, ibihugu by’akarere bigomba gushyira imbere ubufatanye mu guhangana n’ibibazo by’umutekano byambukiranya imipaka, mu gihe byubahiriza ubusugire bwa buri gihugu n’amategeko mpuzamahanga.
Icya kane, impamvu z’umutekano zikoreshwa n’impande zitandukanye zigomba kugenzurwa hashingiwe ku bimenyetso. Ibirego bireba ibihugu cyangwa imitwe yitwaje intwaro ntibigomba gufatwa nk’ukuri kwemejwe hatabayeho ibimenyetso bihagije.
Icya gatanu, hagomba kubaho igisubizo cya politiki ku bibazo bituma amakimbirane akomeza kubaho.
Ibyo bishobora kubamo ibiganiro by’imbere muri Congo, ibibazo by’imiyoborere, umutekano w’abaturage no gushaka uburyo burambye bwo gukemura ibibazo by’imitwe yitwaje intwaro ikomoka mu mahanga.
Ibi ntibisobanura ko impande zose zifite inshingano zingana cyangwa ko ibikorwa byose byazo bingana. Buri ruhande rugomba gusuzumwa hashingiwe ku bikorwa byarwo, ku bimenyetso bihari no ku nshingano zarwo mu mategeko.
Uvira: Ikizamini cy’imbaraga za gisirikare n’ubushobozi bwa politiki
Uvira ishobora kuba ikintu gikomeye mu cyerekezo cy’intambara yo mu burasirazuba bwa Congo.
Ariko agaciro kayo ntigaturuka gusa ku kuba ari umujyi uri hafi y’umupaka w’u Burundi. Gaturuka no ku ruhare ishobora kugira mu kugena imbaraga za gisirikare, mu kugenzura inzira z’ubucuruzi no mu guhindura uburyo impande zibonamo inyungu zo kuganira.
Niba FRN cyangwa urundi ruhande rugenzuye Uvira, ibyo ntibizahita bisobanura ko rwatsinze intambara yose. Niba Kinshasa ihagumanye cyangwa ikongera kuyigenzura, na byo ntibizahita bisobanura ko ikibazo cy’umutekano mu burasirazuba bwa Congo kirangiye.
Icy’ingenzi ni ukumenya niba impande zishobora guhindura imbaraga zazo zo ku rugamba ubushobozi bwo kugera ku mahoro arambye.
Kuko mu ntambara, gufata umujyi bishobora guhindura ikarita. Ariko kugira ngo amahoro arambe, hagomba guhinduka n’impamvu zituma uwo mujyi ukomeza kurwanirwa.
Mu mboni zanjye, ikibazo cya Uvira ntikigomba kureberwa gusa mu cyo gishobora guhindura ku rugamba, ahubwo kigomba no kureberwa mu cyo gishobora guhindura mu mibanire y’ibihugu byo mu karere. Uvira ishobora kuba umujyi wa Congo, ariko ingaruka z’intambara iwukikije zishobora kurenga imbibi zayo.